Twitter logo Linkedin logo Pinterest logo
Logo Stichting Living Daylights

Daglichtaspecten – Daglicht en gezondheid

Op verzoek van de Living Daylights belicht architect Sechmet Bötger iedere maand een daglichtaspect. In deze aflevering vraagt Sechmet zich af waarom er niets over daglicht, zonlicht en oriëntatie in het bouwbesluit staat.

 

Afgelopen jaar was ik bij een zorginstelling in Brabant op een gesloten afdeling voor dementerenden. Een gebouw met 64 woonplekken, ongeveer vijftien jaar oud. Bewoners leven er in groepen van zestien. Het kleinschalig wonen is hier nog niet toegepast. Het verpleeghuis telt twee verdiepingen met ieder twee vleugels die haaks op elkaar staan. In de vleugels liggen de slaapkamers en in de oksel de woonkamer met voorzieningen van de verpleging. Een efficiënt opgezet gebouw als we het bekijken vanuit de verpleegkracht. Maar is dat ook zo vanuit het oogpunt van de bewoners bekeken?

 

De verplegers waren net opgeleid door specialisten om de dementerende bewoners beter te verzorgen en bejegenen. En in deze cursus hadden ze ook geleerd dat de omgeving effect heeft op het welzijn van hun bewoners. Maar helaas konden ze niet alles wat ze geleerd hadden toepassen. Zo kon de woonkamer niet ingericht worden volgens het concept van bejegenen. Maar er was meer, er waren veel slaapproblemen en een algehele onrustige sfeer. En er was een afdeling waar jaar in jaar uit altijd heel moeilijk hanteerbare bewoners waren.

 

Opgave

Inner architecture kijkt graag naar een breed totaalbeeld als er een nieuwe opgave is. In dit geval rees de vraag of een nieuw interieur op zijn plaats zou zijn. Het koste eigenlijk niet veel tijd om te constateren dat de hoeveelheid daglicht voor de bewoners onder de maat is in dit gebouw. 64 mensen krijgen dag in dag uit te weinig licht binnen. Wat doet dat met mensen? De slaapkamers waren voorzien van grote ramen en lagen op redelijke oriëntaties.

 

Maar zodra de dag begint speelde het leven zich af op de lange gangen zonder daglicht en in sombere woonkamers. Omdat de woonkamer in de oksel van het gebouw licht is er weinig gevel oppervlak ten op zichte van de achterliggende m2 vloeroppervlak. Twee afdelingen hebben hun woonkamer gericht op zuid-west en twee op noord-west. De afdeling met de meeste problemen is de donkerste setting: georiënteerd op het noord-westen gelegen op de begane grond.

 

De kleuren van het licht

Is dat gezond? Word je daar blij van? Ik denk het niet. Er zijn ook verschillende rapporten van wetenschappers die aantonen dat ieder mens zonlicht en daglicht nodig heeft. En in die rapporten staat ook dat de kleuren van het licht en daarmee dus de oriëntatie invloed hebben op ons welzijn.

 

Het licht kleurt zich op de dag van licht blauw in de ochtend naar groen, geel, oranje, rood en paars. De kleuren van het licht kun je zien in de regenboog. En biodynamische verlichtingssystemen zijn op deze kleurbewegingen gebaseerd. Daglicht is in mijn ogen echter nooit na te bootsen. Het licht is iedere dag anders het varieert door de seizoenen en door het weer

 

Naar buiten

In onze ‘problematische’ woonkamers op het noorden komt dus nooit een echte zonnestraal licht naar binnen. De ruimtes zijn altijd koeler en de kleur van het licht is wellicht perfect voor schilders en kunstenaars maar voor stil zittende demente ouderen is het niet geschikt.

 

Het beste advies wat ik in dit geval kon bedenken was zoveel mogelijk met bewoners naar buiten. Buiten is het daglicht het sterkste en vang je het makkelijkste de zon op. Daarnaast is het goed voor bewoners die dat nog kunnen activiteiten te plannen op plekken met zonlicht.

 

Stress voorkomen

Bij voorkeur zou ik dit gebouw slopen of grondig verbouwen. Simpel genoeg omdat de basisstructuur niet effectief is. Ieder verpleeghuis kleinschalig van opzet zou vanuit het oogpunt van daglicht, gezondheid en bioritmes woonkamers moeten hebben op minimaal drie zijden zijn georiënteerd. Bij voorkeur oost, zuid en west. Iedere bewoner moet zonder veel moeite te doen de kans hebben om alle soorten daglicht in een dagelijkse situatie binnen te krijgen. En als je weet dat de gebouwkosten in de zorg een zeer klein onderdeel uitmaken van de totale zorgkosten moeten we ons schamen over die oude efficiënte zorggebouwen waar er veel van hebben gebouwd.

 

Ik zou zelfs willen beweren dit soort gebouwen ons al veel geld hebben gekost. Moeilijke patiënten kosten tijd en daarmee geld. Ze leveren dus op veel verschillende manieren stress op, bij de bewoners en het personeel. En juist de verpleging is het duurste in de zorg. Dus een goed zorggebouw kost t.o.v. alle zorgkosten die in het gebouw plaatsvinden niet veel maar wel kan wel bezuinigen op leveren en stress voorkomen en rust organiseren.

 

Daglicht promoten

Voor bestaande situaties rest ons alleen nog biodynamische verlichtingssystemen. Hoe mooi die systemen ook zijn, Ze blijven in de toekomst altijd geld kosten. Terwijl dat goed opgezette zorggebouw met een goed georiënteerde woonkamer voor altijd gratis is voorzien van daglicht. En daarom altijd een grote waarde blijft behouden. In de huizenmarkt zijn ook niet voor niets woningen met meer daglicht sneller verkocht en leveren ze meer op. En uiteraard zijn we dan toch veel duurzamer bezig.

 

Waarom staat er eigenlijk niets over daglicht, zonlicht en oriëntatie in het bouwbesluit? Het bouwbesluit behartigd toch ook de gezondheid van bewoners? Een aanvulling over zonuren en de oriëntatie van de bezonning zou in deze tijden van duurzaamheid toch een welkome aanvulling zijn. Als ik me niet vergis is er in 2012 een aanvulling geweest als het gaat om energieprestaties. Wordt het nu geen tijd om daglicht en gezondheid te promoten?

 

Voor een gezondheidscentrum met zorgwoningen in Delft hebben we zelf ook te maken gehad met de problematiek van een compact gebouw en een efficiënte zorg opzet. In deze woonvorm voor mensen met een psychische beperking is er bewust gekozen voor een centrale opzet. Dit betekent dat de woonkamer centraal licht in het midden van het gebouw en alle woningen eromheen zijn gedrapeerd. Het daglicht komt van boven. Zodat alle kleuren licht de hele dag door de ruimte stromen. Deze woonkamer wordt als zeer prettig ervaren zowel door de bewoners en de verplegers. Het is een warm jas die iedere bewoner past. Daglicht op zijn best en daar genieten de bewoners nog jaren van.

 

Ir Sechmet Bötger

ir. Sechmet Bötger is eigenaar/architect van architectuurstudio innerarchitecture

Foto Erik Stekelenburg