Twitter logo Linkedin logo Pinterest logo
Logo Stichting Living Daylights

Project – Energy Academy Europe (EAE) in Groningen

Geplaatst op: 22 maart 2017

Partnerschap is het trefwoord van deze eeuw. Wanneer architecten samengaan met avant-gardisten uit onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven, mag je wel iets verwachten. Treffend voorbeeld is de Energy Academy Europe (EAE), waarin genoemde partijen letterlijk en figuurlijk alle energie samenballen.

 

Tekst: Hans de Groot, foto’s: Gerhard Taatgen

 

Wisselwerkers op de Zernike Campus zijn het ESRIG (Energy and Sustainability Research Institute Groningen), Hanzehogeschool Groningen, Energy Academy Europe, Energy Valley en Energy Delta Institute. Qua onderzoek nemen ze alle andere aspecten in schouw. Pijlers, theoretisch en praktisch, zijn educatie, onderzoek en innovatie. Vrucht moeten alle inspanningen ook dragen in start-upbedrijven van jonggeleerden en jongbedrijvers.

 

Veelbelovend begin

Verscholen achter deze voorlopers staan gemeentes (Groningen, Leeuwarden, Alkmaar), provincies (Groningen, Friesland, Drenthe, Noord-Holland), bedrijven, organisaties en onderwijsinstellingen, zoals Alliander, Eneco, Energy College, GasTerra, Gasunie, NHL Hogeschool, Groningen Seaports, TNO, NAM, Stenden Hogeschool, Gazprom en Shell.

 

De bouw is medegefinancierd door het Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN) via het Ruimtelijk Economisch Programma, en het ministerie van Economische Zaken. Het transitieproces naar schone, duurzame en innovatieve energie is veelbelovend begonnen: het gebouw is in slechts achttien maanden gerealiseerd.

 

Gemeenschap bouwen

Een goed gebouw is het halve werk. En een gebouw stijgt boven zichzelf uit als het toont wat de gebruikers binnen precies doen. Een beetje architect let daarbij niet alleen op een bloot technische uitvoering, maar ook op voldoende esthetiek. Het heeft eraan bijgedragen dat het Rotterdamse broekbakema de opdracht verwierf, samen met het lokale Groningse bureau De Unie architecten (voorheen pvanb architecten).

 

‘Natuurlijk moest het een heel duurzaam gebouw worden,’ vertelt architect-directeur Aldo Vos van broekbakema, ‘maar wel zo’n belangrijk uitgangspunt was dat we een gemeenschap wilden bouwen. De opdrachtgever vroeg bij de aanbesteding geen ontwerp, maar een visie. Daarom kwamen we met één handschets die “ontmoeting” uitbeeldde.’

 

Houten gevinte

De driedimensionale trapeziumachtige zeshoek van de EAE valt onmiddellijk op tussen de andere universiteitsgebouwen met cleane gevels in glas of kunststof. Op de achteroverhellende glasgevels zijn vinnen van FSC-gecertificeerd inlands lariks gemonteerd die het volume, waarin de technische wetenschap bloeitijd tikt, zachtheid verlenen. Ze zijn brandvertragend behandeld en afgewerkt met een transparante Wijzonol-beits.

 

De vorm kwam eruit voort dat de EAE tussen gebouwen staat en daarom geen officiële achterkant kent. Het schuine dakvlak is op het zuiden georiënteerd, zodat de zonnepanelen maximaal licht opzuigen. De vloeiende lijnen van het houten gevinte (80/400 x 60 mm) stollen en stokken. Per gebouwhoog element bestaan ze uit zes ongelijkzijdige driehoeken die om en om zijn geordend, wat resulteert in een zigzageffect.

 

Dit wisselt per baan, waardoor je in de dwarsrichting een warreling van tegenbewegingen ontwaart. ‘Voor een goede zonwering moesten de vinnen 22 tot 25 cm diep zijn. Wij wilden dat dynamischer: ze staan nu van 8 tot 40 cm uit, en voldoen zo aan het vereiste gemiddelde.’

 

Prachtige warmte

Een zelfde ervaring beleef je in het interieur. Het industriële karakter van beton, staal en glas krijgt een prachtige warmte, doordat de complete routing van vloeren, gangen, trappen en aanpalende meubelelementen is uitgevoerd in transparant behandeld gekantrecht FSC-eiken. ‘Het budget is in duurzaamheid gestopt én in hele goede basismaterialen: robuust, duurzaam, eerlijk, en daar hoorde ook hout bij dat puur is en ontzettend sfeerbepalend.’

 

Bij geval kwam het bureau in gesprek met Staatsbosbeheer. Dat leverde via dochter Hollands hout het FSC-gecertificeerde inlands lariks voor de gevelvinnen, en tevens voor de hout-aluminium vliesgevels, binnenspouwbladen en driehoekige dakdozen. In de binnenkozijnen en -deuren is de exoot inlands Amerikaans rood eiken terechtgekomen.

 

Gemeenschappelijke functies

De EAE bestaat uit twee gebouwdelen, met het reusachtige, 20 m hoge atrium als ontmoetingsruimte. Door de oplopende vorm bevat het zuidelijk deel drie, het noordelijk deel vijf etages. Op de verdiepingen van het binnenplein schieten aan begin en eind hellingbanen en trappen dynamisch over en weer. Aldaar zijn trefpunten bij koffie- en kopieerapparaten. Het onderwijs zit in de zuid-, het onderzoek in de noordvleugel. Het bedrijfsleven is over beide gemengd.

 

‘Alle gemeenschappelijke functies hebben we gebundeld in het atrium. De grote openheid ervan betekent voor ons ook dat je als gebruiker laat zien wat je doet. Onderzoek vindt meestal achter gesloten deuren plaats, maar dit is prachtig onderzoek. Daarom zijn de labs zichtbaar achter glas aan de rand van het atrium op de onderste drie verdiepingen.’

 

Adembenemend avontuur

De zijwanden worden grotendeels uitgemaakt door grote rechthoekige kozijnen die verraden wat erachter geschiedt. Binnen de kolom-liggerstructuur van schoon beton zijn vlakken uitgespaard van lichtgrijs plaatmateriaal met akoestische lijntjes. Het dak bestaat uit scherpe driehoeken, half om half in glas of inlands lariks. Door het daklicht is het energieplein nog stralender.

 

Een zwerftocht door het gebouw is een adembenemend avontuur van licht naar licht, in steeds andere schakeringen op de materialen, waardoor ze magisch tot eenheid komen. Zo symboliseren ook zij een zowel stevige als harmonische, gebalanceerde als elkaar versterkende gemeenschap. Het is een mysterie waarover de wetenschappelijke bewoners, hangend over de relingen, de hersens kunnen pijnigen.

 

Bergen en dalen

Het ontwerp wijzigde aanzienlijk toen het Groningse land steeds frequenter ging bergen en dalen door de decennialange gaswinning. De twee gebouwdelen verloren hun eigen stabiliteitsvoorzieningen, omdat niet duidelijk is hoe ze zich bij aardbevingen zouden gedragen.  ‘We hebben het gebouw slapper gemaakt, en voorspelbaarder. Ze zijn nu met de hellingbanen aan elkaar verbonden, waardoor ze als één geheel meebewegen bij aardschokken. Er zitten enorme gewapend betonnen stabiliteitswanden in van 50 cm dik en 5 m lang: twee in het zuidelijke deel en, haaks daarop, vier in het noordelijke deel.’ De overige bouwdelen, kolommen, liggers, vloeren, wanden en kozijnen, mogen niet met elkaar interfereren, hoewel ze weer wel lucht-, rook- en/of geluiddicht moeten zijn.

 

Zwarte rubbers

Dat leidde er bijvoorbeeld toe dat de vliesgevels elementengevels zijn geworden, waarvan de kozijnen (2,4 x 4,2 m) alleen aan de bovenkant vastzitten en onder en opzij ‘vrij’ hangen. De binnenkozijnen worden om dezelfde reden omsloten door zwarte rubbers, waarbij de functionaliteit plust met het esthetisch aanzicht. Vanzelf moesten ook de gevels licht zijn: de zware betonnen vinnen maakten plaats voor lichte houten exemplaren.

 

Bovendien wilde de opdrachtgever de houtkleur behouden. Het blankgelakte lariks met z’n rijke tekening waardeert het gevelbeeld daarom behoorlijk op. Voor het representatieve gekantrechte eiken binnen wilde zij eveneens kleurbehoud. Een gevoel van welzijn behoort alleszins tot de duurzaamheden des levens.

 

BREEAM-NL Outstanding

Voor het duurzaamste onderwijsgebouw van Nederland is ingezet op BREEAM-NL Outstanding, de hoogste vijfsterrenstatus (> 85%). Dit wordt verkregen in de categorieën management, gezondheid, energie, transport, water, materialen, afval, landgebruik & ecologie en vervuiling. De totaalscore van de energieneutrale EAE is 89,62%.

 

‘We wilden de duurzaamheid niet alleen conventioneel met installaties oplossen. Daarom baseerden we onze maatregelen op de natuur: aarde, water, lucht, licht. We hadden als referentie foto’s van de verwoestende orkaan Katrina (2005, red.). Die bewijzen wat voor ongelooflijke krachten er in de natuur zitten, en dat je die ook kunt gebruiken. Streven was van het gebouw een ecosysteem te maken.’

 

Luchtlabyrint

Onder de EAE bevindt zich een 200 m lang luchtlabyrint, dat niet alleen fundering is, maar ’s zomers en ’s winters ook dient voor de koeling c.q. opwarming van lucht en water. Het is gekoppeld aan de wintertuin met halfklimaat in het zuidgebouw (voorverwarming ventilatielucht), glazen gevelschachten (verwarming/koeling ruimtes) en zonneschoorsteen in het noordgebouw (natuurlijke trek).

 

De wintertuin is tevens openbaar park, pauze- en werkplek. Het regenwater wordt aan de zuidzijde gevijverd voor de toiletspoeling en plantenbesproeiing. Andere maatregelen zijn een hoge luchtdichtheid (drievoudig gevelglas), betonkernactivering en een warmtepomp met 50% meer rendement.

 

Het zonlicht wordt aangewend voor de natuurlijke lichtvoorziening en energieopwekking. Er zijn back-upinstallaties voor verwarming, ventilatie en (led-)verlichting. De epc bedraagt 0; het energiegebruik is minder dan een kwart van een traditioneel gebouw.

 

Bossende indianentooien

De zonnepanelen ontbreken nog. Voor de vereiste energie was het hele dak van 4.000 m2 nodig. Dat zou ten koste gaan van het daglicht in het atrium. Dezelfde hoeveelheid zonnepanelen is daarom in uitwaaierende driehoekige eenheden gestaffeld over de helft van het glasdak. Vanbinnen gezien staan ze op de driehoekige houten dakdozen. Aldus ontstaat een krachtig beeld van zigzaggende gevelvinnen en bossende indianentooien.

Projectinformatie

Locatie: Nijenborgh 6, Groningen

Opdrachtgever: VGI Rijksuniversiteit Groningen (rug.nl)

Ontwerp: broekbakema Rotterdam (broekbakema.nl) en De Unie architecten (voorheen: pvanb architecten) Groningen (deuniearchitecten.nl)

 

Aannemer: Bouwcombinatie Friso-Koopmans Sneek/Enschede (frisobouwgroep.nl; koopmans.nl)

Constructeur: abtWassnenaar Haren (wassenaarbv.nl)

 

Installaties: ENGIE Nederland Zwolle (engie-energie.nl)

Installatieadvies: Arup Amsterdam (arup.com)

 

Bouwfysica, brandveiligheid; BREEAM-expert: DGMR Drachten (dgmr.nl)

 

Projectmanagement: ICS Adviseurs Zwolle (icsadviseurs.nl)

Gebouwschil: Rollecate Staphorst (rollecate.nl)

 

Bruto vloeroppervlak: 14.819 m2

Bouwperiode: Mei 2015 – oktober 2016

Bouwkosten: N.B.

Bekijk de volledige fotoserie